Gepost door: dejister | 11 november 2015

De plausibele terugkeer van Johannes de Doper

675px-mathis_gothart_grunewald_022

Isenheimer altaar, Matthias Grünewald (1512–1516)

Een theorie die krachtig is verklaart veel fenomenen, zo niet elk detail. Dat geldt voor de theorie van Francesco Carotta, die verklaart dat tekst en traditie van het Christendom teruggaan op de cultus van Divus Iulius. De dood van Caesar golft, als na de plons van een grote steen in een vijver, door tot in alle uithoeken van de wereldgeschiedenis, de teksten, de beelden, de tradities. Elders op dit blog treft u eerdere uitwerkingen van deze theorie aan. We nemen (weer) een voorbeeld. We richten onze blik op het Isenheimer altaar en bestuderen de figuur van Johannes de Doper die hier blootsvoets, bij de gekruisigde Jezus is gesitueerd. Waarom zou Grünewald Johannes de Doper weer tot leven hebben gewekt? Het blijft een raadsel, want de Doper zijn kop moet er al lang afgehakt zijn, de traditionele chronologie van de christelijke traditie volgend. Maar goed, de verbeelding van de kruisiging wijkt heel vaak af van de evangelietekst, dus mag het hier ook? Immers, zo is er in het kruisigingsverhaal ook niet beschreven dat aan Johannes de Doper zijn voet een bloedend lam is gesitueerd waarvan het bloed uit de keel in een kelk stroomt. De schilder heeft symboliek gebruikt bij zijn weergave en binnen de ruimte van de symboliek kunnen we het verklaren. Niet afdoende, maar toch. Vraag: zou die gebruikte symboliek van de schilder ook terug kunnen gaan op de dood van Caesar? En, wetenschappelijk interessant zou je denken: kunnen we daarmee mogelijk ook die vreemde terugkeer van Johannes de Doper verklaren? Een voorproef. 

De theorie van Francesco Carotta gaat er vanuit dat het hele kruisigingsverhaal een herschreven tekst is, gebaseerd op de bijzettingsplechtigheid van Caesar. Alle figuren in de evangelietekst vind je terug in de Caesarbronnen. Pompeius is in dit verband de historische figuur die omgevormd is tot de latere Johannes de Doper: hun beider hoofd werd o.a. afgehakt en aangeboden. 

i08_07

Johannes de Doper

Maar goed, hier zit dat hoofd er weer op. Het is al eerder opgevallen dat Johannes de Doper, die deels naakt is afgebeeld met blote voeten, een opvallende rechter hand heeft die wijst. Waar vinden we die hand en armbeweging terug? Oorspronkelijk ook op het beeld van Pompeius, aan wiens voet Caesar is vermoord. Let op de naaktheid van het beeld en ook de positie van de andere, linker arm. 

Unknown

Standbeeld Pompeius,  reconstructie Rome, (55 v.Chr.) 

Aan de voet van het standbeeld van de naakte Pompeius met zijn uitgestrekte hand, sterft Caesar. Verraden door een groep senatoren, neergestoken na het teken van een kus om te doden. En daarmee is te verklaren waarom Pompeius nog bij het sterven van Christus aanwezig is op het drieluik. Klinkt wat ver gezocht op het eerste gezicht. 

friendsromanscountrymen1

Moord op Caesar onder het standbeeld van Pompeius

Grünewald verbeeldt in zijn magnifieke schilderij de dood van Caesar drie maal en alle elementen uit de moord- en bijzettingsgeschiedenis van Caesar vallen daarmee op hun plaats. 

Wij plaatsen de positie van Johannes de Doper in breder verband aangaande het altaarstuk en de relatie met Caesar. 

1. Als bloedend lam, symbool van het offer aan Jupiter;

Caesar opgevat als het lam van God. Per slot van rekening werd er ritueel een lam geslacht op de Iden van Maart (ovis Idulis) toen Caesar als hogepriester van Rome werd vermoord. Dat het een ritueel karakter had wordt duidelijk door de kelk waarin het bloed stroomt. En het stromende bloed is hier ook meer op zijn plaats, en geschiedt uitbundiger,  dan bij de hangende Christus. Het vreemde kruis bij de hals van het lam symboliseert de moord op Caesar, waarbij veel bloed te pas kwam.

grunewald1515.lamb

Detail Isenheimer altaar

2. Als Caesar aan het tropaeum met de doorstoken wonden;

Al eerder is op dit blog besproken dat Grünewald de visuele echo van de draaiing van het tropaeum heeft afgebeeld. Alles draait immers aan de Christusfiguur, zijn armen, zijn benen, maar vooral zit zijn rechter arm vreemd achter de verticale balk gepositioneerd. Alsof die balk zichtbaar moet zijn, zoals bij een roterend tropaeum. Chronologisch volgt het tafereel de gebeurtenissen, van rechts naar links: dood Caesar bij standbeeld Pompeius > bijzettingsplechtigheid met Caesars wasfiguur aan tropaeum en Caesars lichaam in ciborium > nasleep en erfopvolging van Octavianus. 

images-4

3. Als Caesar in het graf, zijn dode lichaam in het tempeltje onder het tropaeum;

Grunewald_Isenheim1

Grünewald met zijpanelen

De wasfiguur van Caesar hing aan het tropaeum zodat de bevolking van Rome het beeld van het lijk kon zien. Zijn echte dode lichaam lag opgebaard in een ciborium, een klein tempeltje gebouwd in de stijl van Venus Genetrix dat onder het tropaeum was geplaatst. Dat er een relatie is tussen ‘kruis’ en ‘graf’, tussen tropaeum en tempeltje, wordt zichtbaar door het doorlopen van de verticale as van het kruis tot in het het ‘graf’. 

Links in een paneel is de vervangingsheilige Sint Sebastiaan afgebeeld, met pijlen doorboord. Hij staat symbool voor de pestbestrijding: pestlijders en andere zieken trokken naar dit tableau om er genezing te vinden.  Rechts zien we in een paneel Sint Antonius. Antonius, kennen we die naam? Een zekere Marcus Antonius was bij de bijzetting van Caesar aanwezig. Achter in het raam is een demonisch wezen afgebeeld, wat staat voor Cleopatra. Zij zou hem, na de dood van Caesar, mee zou sleuren in haar politieke en seksuele escapades. 

i02f_09

Sint Antonius, detail Isenheimer altaar

Terug naar Johannes de Doper. De tekst achter Johannes de Doper is het Latijnse ‘Illum oportet crescere me autem minuit’, wat verwijst naar de val van Pompeius en de zege van Caesar op hem. En heette Pompeius niet Magnus? Deze Magnus moest een toontje lager zingen en werd onthoofd. En zozeer de latere beeldtraditie de hand en arm van Johannes de Doper heeft voortgezet (v.i), zo plausibel is het dat ook Matthias Grünewald teruggrijpt op een eerdere traditie en hier het oorspronkelijke standbeeld van Pompeius heeft verbeeld. Een traditie die zich heeft voortgezet.

illus240.png

Pompeius Magnus, reconstructie

0d89b2035f9483b7b6bdf743107c8683

Titiaan,  Johannes de Doper (1542)

Advertenties

Categorieën

%d bloggers liken dit: