Gepost door: dejister | 12 mei 2011

Giotto’s kerst

In het  jaar 1301 moet, bij terugrekening, de Italiaanse schilder Giotto de komeet van Halley aan de hemel hebben kunnen waarnemen. Het ligt dus voor de hand dat deze komeet ook de inspiratiebron is geweest voor Giotto’s aanbidding van de wijzen uit het Oosten van het kindeke Jezus. Giotto schilderde dit werk drie jaar na Halley’s passage aan moeder aarde. 

                                         Giotto, The adoration of the Magi (1304-1306)

We zien Giotto de ster van Bethlehem schilderen als een enorme vette vuurbal met een lichtspoor. Zou met deze afbeelding een traditie zijn begonnen waarbij de ster van Bethlehem soms als een komeet zou zijn afgebeeld met een staart c.q lichtspoor?

Kindeke Jezus in sterrenlicht te Bethlehem

Mocht het beeld van de vette vuurbal met staart van Giotto de grondslag hebben gelegd voor de beeldtraditie van de ster van van Bethlehem – het gaat immers om een van de eerste c.q nog bestaande afbeeldingen – dan vallen een aantal zaken op die deze verklaring niet sterker maken. Zo wordt vooral de ‘puntigheid’ benadrukt in met name vroege afbeeldingen. Naast de achtpuntigheid van de ster bestaat ook een andere traditie die al vroeg aanwezig is: de vijfpuntigheid. Zoals hier op deze sarcofaag te zien.

800px-Adoration_magi_Pio_Christiano_Inv31459.jpg

sarcofaag, Rome (4e eeuw)

 

Ster van Bethlehem als huisversiering

Toneelvoorstelling met  achtpuntige afbeelding ster van Bethlehem

In het werk Driekoningen van Giotto, wat ca. 1320 is geschilderd, zien we ook (!) een achtpuntige ster met een lichtspoor. Opvallend is dat Giotto, zo’n twintig jaar later dus,  klaarblijkelijk  kiest voor een geheel andere beeltenis van de ster van Bethlehem. We zien weer een zelfde enscenering met het houten bouwwerkje, de rots en de figuren rond het kind. Maar nu is de ster anders. De ster heeft nog wel een lichtspoor als van een komeet, maar telt nu acht puntige uiteinden, waarvan een van de punten (rechts) tevens het lichtspoor in zich draagt:

Giotto, Driekoningen (1320)

Detail ster van Bethlehem met lichtspoor

De vraag is waarom Giotto, ondanks het feit dat hij een enorme visuele ervaring met de komeet van Halley kan hebben gehad, toch later weer kiest voor een andere weergave. Zou er in de oorspronkelijke beeldtraditie sprake zijn van een andere beeltenis waar Giotto op terug heeft gegrepen?  De nieuw-testamenticus Albert Barnes verklaart de ster van Bethlehem met het bestaan van eerdere ‘sterren’ en hun verering: 

His star. Among the ancients, the appearance of a star or comet was regarded as an omen of some remarkable event. Many such appearances are recorded by the Roman historians at the birth or death of distinguished men. Thus, they say, that at the death of Julius Caesar a comet appeared in the heavens, and shone seven days. These wise men also considered this as an evidence that the long-expected Prince was born’ . (A. Barns, The Gospels, New York, 1835)

 

Voor Keizer Augustus was dit geboortesymbool van zijn adoptievader, de Sidus Iulium, heel belangrijk omdat hij er zijn goddelijke status mee kon bevestigen:

Sidus Iulium

Zou de achtpuntige ster van Giotto teruggaan op een reeds bestaande beeldtraditie, afkomstig van die Sidus Iulium? Ook hier zien we immers dat het lichtspoor voortkomt uit een van de punten van de ster? Op dit fresco onder  zien we de ster en het lichtspoor terug. Opvallend is dat de ster hier trekken heeft van de puntigheid (en middelpunt!) van de Sidus Iulium:

Fresco Santa Maria Maggiore, Rome (1296)

Ook in de Orthodoxe  traditie treffen we bij de ster van Bethlehem sporen aan van de ‘acht-puntigheid’  van een ster en een staart:

Russisch icoon

Voer voor de vrolijke onderzoeker. En wie echt een kerstkaart wil versturen kan niet om deze postzegel heen:

images.jpeg

Advertenties

Categorieën

%d bloggers liken dit: