images-15

fig 1

We zijn in Colmar en mogen filmen in Musée Unterlinden. Francesco Carotta, de hoofdpersoon uit mijn documentaire Het Evangelie van Caesar kent dit museum op zijn duimpje en voert mij langs de werken. We staan voor het schilderij van Gaspart Isenmann (1462-1465), Betrayal and arrest of Christ:

Caspar_Isenmann_Betrayal_of_Christ

Verraad en arrestatie van Christus, Gaspart Isenmann (1462-1465)

fig 2

In zijn boek toont Carotta aan dat het Judasverhaal met de kus als teken van verraad bij Christus oorspronkelijk teruggaat op de kus als teken en het verraad bij Caesar. Carotta in de documentaire: 

‘Dat is precies de uitbeelding van de moord op Caesar. Iemand kwam en kuste hem, de ander greep hem bij de schouder, rukte het gewaad van zijn schouder. Dat was voor hun het ogenblik van de aanslag.’  

En inderdaad, de handen van deze Judas (fig 2) zijn wel erg vrijpostig. Beide kussen des doods, zowel bij het verraad van Caesar als in het latere verhaal van Christus zijn in hoge mate ostentatief. Dat zou wellicht verklaren waarom de kus zo zichtbaar wordt afgebeeld met de twee gezichten zo ‘plat’ tegen elkaar.  

images-16                                

De kus van Judas, Francisco Salzillo 1754

fig 3

Het is immers een teken aan de andere, Romeinse (!) samenzweerders, die dan ook direct een handje komen helpen. Op deze afbeelding (fig 3) zien we hoe de figuur op de achtergrond toekijkt. Het is interessant te zien hoe dat getrek aan het gewaad nog zichtbaar is in voorstellingen. Een steekproefje.

 

De arrestatie van Christus, (De kus van Judas), Giotto 1304

fig 4

 Judas Iscariot en Jezus Christus, anonymus 1100

fig 5

De kus van Judas, Giotto 1504/1506

fig 6

gohistoric_6226_z

Arrestatie van Christus, Saint-Nectaire Church  +/_ 1100

fig 7

Natuurlijk zijn deze afbeeldingen gebaseerd op de vertelling van het evangelie. Maar wie stelt dat het verhaal van de verraden en gedode Christus teruggaat op het verraad en dood bij Caesar, kijkt anders naar deze werken. Origenes immers maakt in zijn Commentaria in Evangelium Matteum melding van een overlevering waarin niet Judas alleen, maar meer personen betrokken zouden zijn bij het verraad van Christus.  Stond  Judas niet alleen, maar was hij eerder part of a mob?  Origenes: 

‘…And they delivered Him up into the hands of man, among which Judas also was, (…)’ (H.8)

Dat zou kunnen verwijzen naar Caesar waar ook het verraad en de fatale doding werd uitgevoerd door een groep. Of zou met deze Judas Decimus Brutus zijn bedoeld? Voer voor theologen en kunsthistorici 🙂 Zowel bij Caesar en in het latere, herschreven, verhaal over Jezus is er de schermutseling en zijn de verwondingen niet van de lucht. 

jesusArrestAmiens

De  arrestatie van Jezus, Kathedraal van Amiens 1264-1288

fig 8

De dood van Caesar, wandtapijt, Vaticaans Museum

fig 9

Je zou het Christendom en de doding van Jezus  kunnen beschouwen als een slecht en rommelig verslag van de politieke moord op Caesar. De Fransen spreken van ‘baiser de la mort’, de kus des doods. 

033139326-big

Verraad en arrestatie van Christus, Decani Monastery, Servië

fig 10

verso07b700

Detail uit de passieverhalen, Duccio di Buoninsegna 1308/1311

fig 11

Carotta:

‘De wederzijdse verwondingen van de gejaagde moordenaars en de stoot van Cassius in Caesars gezicht muteren tot het inhakken op de knecht van de hogepriester en het afslaan van zijn oor – waarbij os, oris, ‘het gezicht’ abusievelijk voor auris wordt gehouden’. (Carotta, p.302)

Natuurlijk hebben er verschuivingen plaatsgevonden die de latere herschreven evangelietekst doet afwijken van de oorspronkelijke Caesarbronnen. En elke verbeelding heeft ook zo haar eigen merites, accenten, interpretaties, opdrachtgever, school. Maar de oorspronkelijke echo van de moord op Caesar lijkt zich ook in de beeldtraditie voort te zetten:

De arrestatie van Christus, Hieronymus Bosch 1530-1550

fig 12

‘Op dat moment grijpt Tillius met beide handen zijn toga bij de schouders vast, rukt die in één beweging uit alle macht omlaag en schreeuwt: “Vrienden, nu” “Maar dit is geweld!”, roept hij uit.Dan schiet Servilius Casca, die linksachter hem staat, naar voren. De bloednerveuze Casca mikt de hooggeheven dolk op zijn keel, maar mist nagenoeg en raakt hem slechts oppervlakkig hoog in de borst bij schouder en sleutelbeen. (…)‘  De senatoren vallen over elkaar heen en verwonden ook elkaar, trekken aan elkaars kleren.’ (Rouw en Razernij om Caesar, Tommie Hendriks, p. 39 e.v.)

Zie hier (fig 13) de punt van een zwaard of grote dolk, redelijk in de buurt van de plek die de bekende wond oplevert. De Jezusfiguur draagt hier een scepter en een toga.

De arrestatie van Christus, Muirdach Cross +/_ 900

fig 13

En zo maakt de moord van Caesar deel uit van een andere beeldtraditie. De gehele enscenering van Caesars moord vertoont grote gelijkenis met het verraad en dood van Christus uit ons steekproefje.

fig 14

Bij de moord op Caesar spelen twee Brutussen een rol, te weten Marcus Junius Brutus en Decimus Brutus Albinus. Onderzoek zou moeten uitwijzen of de specifieke kenmerken van Marcus Junius Brutus op de munt zich in de traditie van verbeelding heeft vastgezet als afbeelding van Judas.

images-17

fig 15

Dat zou, naast de ostentatieve verklaring van de Judaskus, ook mede kunnen verklaren waarom het gezicht van Judas vaak zo ‘vlak’ is afgebeeld. Het gezicht stond op de munt en die beeltenis heeft zich mogelijk voortgezet.

220px-Beso_de_Judas

Kus van Judas tijdens Semana Santa

fig 16

Ook zou nader onderzoek moeten worden gedaan naar de specifieke haarkleur van Judas, niet zelden rood. (Zie figuren 3 en 16) Is de bijnaam Albinus, sommige varianten van de albino-aandoening produceren rood haar, hierbij van invloed? In de overlevering wordt mogelijk her en der ook verwezen naar deze afwijking. Judas zijn

‘eyelids swelled so much that he could not see any light at all.’ En:

‘O fever [or whatever appropriate disease] lost your heat as Judas lost his color when he betrayed our Lord.’ (Kim Paffenroth, Judas: Images of the Lost Disciple, p.31, noot 70)

IMGP7805

                De Judaskus in de olijftuin, Anonymus  1460

fig 17

640px-The-Last-Supper-large

   Last Supper, Carl Bloch, 19th century

fig 18

In de vroegste afbeeldingen van Judas is er mogelijk ook de echo van het senatorschap en machtstrijd:

stock-photo-the-apostle-and-traitor-judas-escariot-carrying-a-crown-in-veiled-hands-ancient-roman-mosaic-from-88938115

De apostel en verrader Judas Eskariot draagt een kroon, Neonian baptistry, Ravenna

fig 19

Hoe zit dat? Hoe is de relatie tussen de twee Brutussen en de Judas? Ook als men in beschouwing neemt dat er overeenkomst is tussen de familiebanden enerzijds van Decimus Brutus en Caesar c.q. Jezus en Judas(sen!) anderzijds. Vraag is ook hoeveel Marcus Junius B. er in Judas zit (familienaam Junius, IOUNAS > IOUDAS) en hoeveel Decimus B. Albinus. En waarom laat Dante Judas, Brutus en Cassius eeuwig vermalen worden door de kaken van Satan? Waarom stelt hij ze op een lijn, het verraad van Caesar en Christus? Schitterend om allemaal uit te zoeken. Werkhypothese voor historici!